.
వర్తమాన కథా శిల్ప, తాత్విక సమగ్ర వివేచన
సాహిత్యం సమాజానికి వెలుపల పుట్టదు, సమాజంలోని వైరుధ్యాల గర్భంలోనే జనిస్తుంది. ప్రతి కథ తన కాలపు ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక చలనాలను తనలో నిక్షిప్తం చేసుకున్న సామాజిక పత్రం. అందువల్ల కథను కేవలం ఒక సంఘటనగా, ఒక వ్యక్తి జీవితానుభవంగా చదవడం సరిపోదు; దాని వెనుక పనిచేసే వర్గ సంబంధాలు, అధికార నిర్మాణాలు, కుల-లింగ అసమానతలు, మానవ సంబంధాల పరిణామం, ఆధునిక జీవితపు అంతర్గత సంక్షోభాలను కూడా అన్వేషించాల్సి ఉంటుంది
కథ తన కాలంతో ఎంత లోతుగా సంభాషించిందో, సమాజపు సంక్లిష్ట వాస్తవాన్ని ఎంత కళాత్మకంగా ఆవిష్కరించిందో, తన శిల్పంలో ఎంత నవ్యతను సాధించిందో అనే ప్రమాణాలే దాని సాహిత్య ప్రామాణికతను నిర్ణయిస్తాయి.
భూక్యా గోపినాయక్,
99891 59196
మార్క్సిస్టు, మానవీయ, దళిత, స్త్రీవాద, సబ్ఆల్టర్న్ సౌందర్య దృక్పథాల వెలుగులో పరిశీలిస్తే, సమకాలీన తెలుగు కథ ఒక కొత్త సామాజిక చైతన్యాన్ని నమోదు చేస్తున్న ప్రక్రియగా కనిపిస్తుంది. వ్యక్తిగత వేదనలను సామాజిక వాస్తవాలతో ముడిపెడుతూ, నిశ్శబ్దంగా విస్తరిస్తున్న అసమానతలను ప్రశ్నిస్తూ, మారుతున్న విలువల మధ్య మనిషి అస్తిత్వ పోరాటాన్ని ఈ కథలు సృజనాత్మకంగా ఆవిష్కరిస్తున్నాయి.
ఈ సమీక్షలోని కథలన్నింటినీ చదవడానికి ‘12 జులై 2026 కథానిధి ఆదివారం కథలు’ సంకలనం
ఈ కింది లింక్ ద్వారా డౌన్లోడ్ చేసుకోండి
click here
28 జూన్ 2026 నాటి కథానిధి కథలపై ఈ సమగ్ర సమీక్షను యూట్యూబ్ లో వినవచ్చు
ఈ నేపథ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని చూస్తే, 2026 జూలై 12న వివిధ దినపత్రికల ఆదివారం అనుబంధాల్లో ప్రచురితమైన కథలను కె. ఎ. మునిసురేష్ పిళ్లె సంపాదకత్వంలో వెలువడిన “కథానిధి” సంకలనం, సమకాలీన తెలుగు కథకు ఒక ప్రాతినిధ్య దస్తావేజుగా నిలుస్తుంది. ఇందులోని పన్నెండు కథలు కేవలం పన్నెండు జీవితాలను చెప్పవు, మన కాలపు పన్నెండు సామాజిక ముఖాలను ఆవిష్కరిస్తాయి. మధ్యతరగతి విలువల సంక్షోభం, ఐటీ రంగంలోని అభద్రత, డిజిటల్ యుగపు ఒంటరితనం, రాజ్య నిర్బంధం, కుల-లింగ వివక్ష, కుటుంబ వ్యవస్థ పరివర్తన, వలస జీవితం, వృద్ధాప్య అసహాయత, మానవ సంబంధాల క్షీణత—ఇలా సమకాలీన సమాజాన్ని కలవరపెడుతున్న అనేక సమస్యలను ఈ కథలు విభిన్న శిల్ప పద్ధతుల్లో చిత్రించాయి.
ఈ వ్యాసంలో ఆ కథలను కేవలం కథాంశాల స్థాయిలో కాకుండా, వాటి సామాజిక నేపథ్యం, తాత్విక అంతఃసారం, శిల్ప నిర్మాణం, ప్రతీకల వినియోగం, పాత్రల అంతర్మథనం, సమకాలీన చారిత్రక సందర్భంఅనే కోణాల నుంచి సమగ్రంగా విశ్లేషించే ప్రయత్నం చేయబోతున్నాం. ఈ పరిశీలన ద్వారా కథలు చెప్పిన జీవితాలకన్నా, అవి ప్రశ్నించిన సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ విమర్శ లక్ష్యం.
1. పితృస్వామ్య, కుల అహంకారంపై
దళిత స్త్రీ ఆత్మగౌరవ ధిక్కారం
‘హంసల వెండికంచం’ (రచన: సుజాత వేల్పూరి – ఆంధ్రజ్యోతి ఆదివారం)
సామాజిక శ్రేణిలో అట్టడుగున ఉన్న ఒక దళిత శ్రామిక స్త్రీ, దశాబ్దాలుగా తనపై రుద్దబడిన అగ్రవర్ణ పితృస్వామ్య అహంకారాన్ని ఎలా సున్నితంగా, కానీ అత్యంత బలంగా తిరస్కరించిందో చెప్పే అద్భుతమైన కథ ఇది. కథాంశాన్ని లోతుగా పరిశీలిస్తే, ఒక అగ్రవర్ణాల ఇంట్లో పెద్దాయన చనిపోతాడు. ఆ పెద్దాయనకు అహంకారం, కుల పట్టింపులు చాలా ఎక్కువ. ఆయన ఇంట్లో పదిహేనేళ్లుగా ‘గౌరమ్మ’ అనే దళిత మహిళ సర్వ పనులూ చేస్తుంటుంది. ఆ పెద్దాయనకు ఒక ‘హంసల వెండికంచం’ ఉంటుంది, అది వారి తాతగారి నాటి కరణీకం వంశ గౌరవానికి ప్రతీక. దాన్ని కడగడానికి కూడా గౌరమ్మను “అలగా మనిషి” అని ఆయన ముట్టుకోనివ్వడు. ఇదంతా కథకురాలైన కోడలు ‘ప్రీతి’ దృష్టికోణం నుంచి పాఠకులకు పరిచయమవుతుంది.
ఆయన చనిపోయాక, ఆస్తి పంపకాల చర్చ వస్తుంది. ఆ సమయంలో అత్తయ్య (పెద్దాయన భార్య) ఆ వెండికంచాన్ని తన కొడుకులకు కాకుండా, ఇంటికి ఎంతో సేవ చేసిన గౌరమ్మకు బహుమతిగా ఇవ్వాలని నిర్ణయిస్తుంది. అమావాస్య రోజున సత్రశాల శివాలయంలో నిద్ర చేయడానికి వెళ్ళినప్పుడు, రాత్రి పూట గౌరమ్మ ఆ వెండికంచాన్ని కృష్ణా నదిలో విసిరేస్తుంది! ఈ దృశ్యాన్ని ప్రీతి, అత్తయ్య చూసి నిర్ఘాంతపోతారు. అప్పుడు గౌరమ్మ ఇచ్చే వివరణ ఈ కథకు, యావత్ దళిత ఉద్యమానికి ఒక మణిమకుటం.
“అంత గొప్ప కంచం నా కాడ ఉంటే, ప్రతీ నిమిషం అది పెద్దయ్య హాంకారాన్నే గుర్తు జేసిద్ది నాకు.. మీ ఇంట్లో అన్ని సామానుల్లోకి పెద్ద సిమ్మాసనం ఎక్కి కూసున్నట్టు ఎగిరిపడుద్ది ఆ కంచం. జీవితాంతం నేను కడగటానికి కూడా దానికి పనికిరాలా. దాన్ని సూత్తేనే నాకసయ్యం” అని గౌరమ్మ నిలదీస్తుంది.
ఇది కేవలం ఒక వస్తువును విసిరేయడం కాదు, తరతరాల అణచివేతను, కుల వివక్షను కృష్ణా నది గర్భంలో కలిపేసిన ఒక మహా ధిక్కారం. అగ్రవర్ణాలు దానంగా లేదా బహుమతిగా ఇచ్చే వస్తువుల వెనుక ఉన్న ఆధిపత్య అహంకారాన్ని, “మైల” అనే కుహనా భావనను గౌరమ్మ ఎంత స్పష్టంగా అర్థం చేసుకుందో రచయిత్రి అద్భుతంగా చిత్రించారు.
అంతేకాకుండా, ఇందులో స్త్రీల మధ్య ఉండే సహానుభూతి చాలా బలంగా వ్యక్తమైంది. భర్త పట్టుదలలకు, అహంకారాలకు జీవితకాలం మూగగా తలొగ్గిన అత్తయ్య, చివరకు గౌరమ్మ ఆ కంచాన్ని విసిరేసినప్పుడు కోప్పడకుండా, ఒక మెట్టు దిగి గౌరమ్మని గాఢంగా కౌగిలించుకుంటుంది. “ఒక స్త్రీ పడుతున్న అవమానాలను సాటి స్త్రీ కంటే ఎవరు అర్థం చేసుకుని గుర్తించగలరు?” అని కథకురాలు వ్యాఖ్యానించడం ద్వారా రచయిత్రి స్త్రీవాద తాత్వికతను అత్యున్నత శిఖరానికి చేర్చారు. శిల్పపరంగా వెండికంచాన్ని ఒక ప్రతీకగా వాడి, నిశ్శబ్ద విప్లవాన్ని ఆవిష్కరించిన ఈ కథ తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక మైలురాయి.
2. రాజ్య అణచివేత –
ఒక ఉద్యమ గాయకుడి కడపటి స్వప్నం
‘పిడికెడు స్వప్నాలు ఒక మరణశిక్ష’ (రచన: చందు తులసి – తెలుగుప్రభ)
తెలుగు కథాసాహిత్యంలో కొన్ని కథలు చదివి ముగించేవి కావు. అవి చదివిన తర్వాత కూడా మనలోనే కొనసాగుతాయి. పుస్తకం మూసిన తర్వాత అసలు కథ మొదలవుతుంది. మన జ్ఞాపకాలలో, మన అంతరంగంలో, మన సమాజాన్ని చూసే దృష్టిలో ఆ కథ నిశ్శబ్దంగా పని చేస్తుంది. ఈ వారం సంకలనంలో అలాంటి అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ, సామాజిక కథ “పిడికెడు స్వప్నాలు, ఒక మరణశిక్ష”.
ఈ కథలో ఉరిశిక్ష ఒక వ్యక్తికి కాదు, ఒక కాలానికి. మరణశిక్ష ఒక గాయకుడికి కాదు, ప్రశ్నించే గొంతుకు. కథానాయకుడు పెద్దన్న ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు; గత యాభై ఏళ్ల ప్రజా ఉద్యమాల సమిష్టి స్మృతి. అతను పాడిన పాటలు, నడిచిన దారులు, మోసిన డప్పు, భరించిన నిర్బంధాలు – ఇవన్నీ కలిపి ఒక చరిత్ర. ఆ చరిత్రనే రచయిత చందు తులసి ఒక కలగా, ఒక కేసుగా, ఒక మరణంగా, చివరికి ఒక ప్రశ్నగా మలిచాడు.
పరప్పన అగ్రహార జైలు ముందు పెద్దన్నను బహిరంగంగా ఉరితీస్తున్న దృశ్యంతో కథ మొదలవుతుంది. ఈ దృశ్యం వాస్తవం కాదు. కానీ వాస్తవం కంటే నిజం. జనం చూస్తున్నారు. ఎవరూ స్పందించడం లేదు. ట్రాఫిక్ ఆగిపోతుంది; మనుషుల మనసులు మాత్రం ఆగవు. వారు తమ దారిలో తాము నడుస్తూనే ఉంటారు.
ఈ ప్రారంభం మొత్తం కథకు తాత్విక దిశను నిర్దేశిస్తుంది. రచయిత చెప్పదలచుకున్నది రాజ్యహింస మాత్రమే కాదు, ప్రజల నిర్లిప్తత. నిరంకుశ పాలనకు మించిన ప్రమాదం సామాజిక ఉదాసీనత అని ఈ మొదటి పేజీలోనే బలంగా ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
ఈ కథలో అత్యంత గుర్తుండిపోయే ప్రతీక “గాజు పురుగులు”. ట్రాఫిక్ మధ్యలో కదులుతున్న మనుషులను గాజు పురుగులతో పోల్చడం సాధారణ ఉపమానం కాదు.
గాజు పురుగు వెలుగుకు ఆకర్షితమవుతుంది. ఆ వెలుగే దాని మరణానికి కారణమవుతుంది. ఆధునిక మనిషి కూడా అలాగే. స్క్రీన్ వెలుగులో మునిగిపోయి చుట్టూ జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని చూడలేని స్థితి. రచయిత ఈ ప్రతీకతో మొత్తం డిజిటల్ యుగాన్నే విమర్శించాడు.
ఇది కేవలం అలంకారం కాదు. కథ మొత్తం మీద ఈ ప్రతీక అంతర్లీనంగా ప్రవహిస్తుంది. చివరికి పెద్దన్న భయపడేది మరణాన్ని కాదు, గాజు పురుగుల్లా మారిపోయిన సమాజాన్ని.
తెలుగు కథల్లో ఉద్యమకారుల పాత్రలు చాలానే వచ్చాయి. కానీ పెద్దన్న వాటన్నింటికీ భిన్నం.
అతడు హీరో కాదు. మహానుభావుడిగా కూడా చూపించలేదు. భార్యతో చిన్న సంభాషణల్లో అతడు ఒక భర్త. కొడుకు సమాధి దగ్గర ఏడ్చేటప్పుడు తండ్రి. విద్యార్థులతో మాట్లాడేటప్పుడు గురువు. కేసుల ముందు నిలబడినప్పుడు నిందితుడు. పాట పాడేటప్పుడు ప్రజాగాయకుడు.ఈ బహుముఖత్వమే పాత్రను సజీవం చేసింది.
పెద్దన్న జీవితంలో జరిగిన అత్యంత విషాద ఘట్టం – తన కొడుకు చనిపోయినప్పుడు చివరి చూపు కూడా చూడలేకపోవడం. ఈ సంఘటన తర్వాత వెంటనే మరో ఎన్కౌంటర్ వార్త విని అక్కడికి వెళ్లిపోవడం – ఇది వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని సామూహిక బాధలో కరిగించుకున్న ఉద్యమజీవి మనస్తత్వం.
ఇలాంటి పాత్రలను రచయితలు సృష్టించరు, సమాజం సృష్టిస్తుంది.
ఈ కథలో అత్యంత తక్కువ మాటలు మాట్లాడిన పాత్ర గౌరమ్మ. కానీ ఆమె లేకుంటే పెద్దన్న ఉండడు.
ఉద్యమాల చరిత్రలో ఎప్పుడూ నమోదు కాని వేలాది స్త్రీల ప్రతినిధి ఆమె. ఉద్యమకారుల భార్యలు, కుటుంబాలు భరించిన త్యాగాలను రచయిత ఒక్కో చిన్న సంఘటనతో గుర్తు చేశాడు. ఆమె ఏడుపు కన్నా ఆమె మౌనం పెద్దది.
ఈ కథలో బెంగళూరు కుట్ర కేసు కేవలం ఒక కేసు కాదు. అధికారం తనకు నచ్చని గొంతులను ఎప్పుడు కావాలంటే అప్పుడు ఎలా తిరిగి వెలికితీస్తుందో చెప్పే రాజకీయ రూపకం.
పాతికేళ్లుగా నిద్రపోయిన కేసు ఒక్కసారిగా మేల్కొనడం ద్వారా రచయిత ఒక హెచ్చరిక చేస్తాడు.
ఇక్కడ కథ ఎక్కడా ఉపన్యాసం ఇవ్వదు. సంఘటనలే మాట్లాడతాయి.
కథలో అత్యంత బాధాకరమైన భాగం ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ సన్నివేశం.
ధర్నాకు రావాల్సిన విద్యార్థులు హీరోయిన్తో సెల్ఫీలు దిగడం.
పోరాట గీతం డీజే పాటగా మారిపోవడం.
విప్లవ నినాదం వినోదంగా మారిపోవడం.
ఈ మూడు సంఘటనలు కలిపి రచయిత చందు తులసి ఒక తరం విలువల మార్పును చిత్రించాడు.
ఇక్కడ రచయిత యువతను తిట్టడం లేదు. ఒక సామాజిక పరిణామాన్ని నమోదు చేస్తున్నాడు.
ఈ కథలో కాలం నిరంతరం రెండు దిశల్లో కదులుతుంది.
ఒకవైపు గతం.
మరోవైపు వర్తమానం.
గతంలో సభలు, జెండాలు, డప్పులు, నినాదాలు.
వర్తమానంలో సెల్ఫీలు, డీజేలు, బీర్లు, సోషల్ మీడియా.
ఈ రెండు కాలాల మధ్య పెద్దన్న ఒంటరిగా నిలబడిపోయాడు.
ఈ నిర్మాణమే కథకు విషాద గాఢతను ఇచ్చింది.
రచయిత భాష ఈ కథకు ప్రాణం.
తెలంగాణ మాండలికాన్ని యథాతథంగా ఉపయోగించినా, అది ఎక్కడా కృత్రిమంగా అనిపించదు.
“పోరగాండ్లు”, “బిడ్డా”, “ఎనకటి రోజులు”, “ఉలిక్కిపడ్డాడు” వంటి పదాలు పాత్రల శ్వాసగా మారాయి.
అదే సమయంలో వర్ణనల్లో కవిత్వం ఉంది.
“రక్తం కక్కిన సూర్యుడు పడమర కడుపులోకి కరిగిపోయాడు” వంటి వాక్యాలు కథను సాహిత్య స్థాయికి తీసుకెళ్తాయి.
కథ మూడు వలయాల్లో తిరుగుతుంది.
మొదటిది – కల.
రెండవది – జ్ఞాపకం.
మూడవది – మరణం.
ఈ మూడు వలయాల మధ్య కథ నిరంతరం ప్రయాణిస్తుంది.
కలలో మొదలైన ఉరిశిక్ష చివరికి వాస్తవ మరణంగా మారుతుంది.
కానీ రచయిత అక్కడితో ఆపడు.
మరణించిన తర్వాత కూడా పెద్దన్న కళ్లు కలలు కంటూనే ఉంటాయి.
అక్కడే కథ తన శాశ్వతత్వాన్ని పొందుతుంది.
ఈ కథలో అనేక ప్రతీకలు ఉన్నాయి.
గాజు పురుగులు – సామాజిక ఉదాసీనత.
డప్పు – ప్రజా చైతన్యం.
టార్పాలిన్ – అస్థిర జీవితం.
డీజేలో వినిపించిన ఉద్యమగీతం – ఉద్యమాల వస్తుకరణం.
ఉరి – అధికార నిరంకుశత్వం.
కల – చరిత్ర జ్ఞాపకం.
పెద్దన్న కళ్లు – ఇంకా చనిపోని ఆశ.
ప్రతీకలు కథను భారంగా చేయకుండా సహజంగా ప్రవహించడం రచయిత నైపుణ్యం.
పెద్దన్నకు మరణశిక్ష పడుతుందా?
అది కథ ప్రశ్న కాదు.
ఉద్యమాలన్నీ వృథా అయ్యాయా?
అదీ కాదు.
అసలు ప్రశ్న—
మనుషులు ఎప్పుడు గాజు పురుగులయ్యారు?
ఈ ఒక్క ప్రశ్నే కథను సమకాలీన సాహిత్యంలో ప్రత్యేకంగా నిలబెడుతుంది.
కథ భావోద్వేగ పరంగా అద్భుతమైనదే అయినప్పటికీ, కొన్ని చోట్ల రచయిత ప్రత్యక్ష రాజకీయ వ్యాఖ్యానాన్ని కొద్దిగా తగ్గించి, సంఘటనలకే మరింత బాధ్యత అప్పగించి ఉంటే కళాత్మకత మరింత పెరిగేది. కొన్నిచోట్ల సంభాషణలు పాత్రల కంటే రచయిత ఆలోచనలను మోస్తున్నట్లు అనిపిస్తాయి. అయినప్పటికీ, కథ యొక్క భావసాంద్రత, పాత్రల నిజాయితీ, ప్రతీకల బలం ఈ చిన్న పరిమితులను అధిగమిస్తాయి.
“పిడికెడు స్వప్నాలు, ఒక మరణశిక్ష” చదివాక మనకు పెద్దన్న మాత్రమే గుర్తుండడు; మనం కూడా గుర్తుకొస్తాం. మనం కోల్పోయిన కలలు, మరిచిపోయిన పోరాటాలు, వినోదంగా మార్చేసుకున్న విప్లవ గీతాలు, ప్రశ్నించడం మానేసిన సమాజం—ఇవన్నీ ఒకేసారి మన ముందుకు వస్తాయి.
ఈ కథ ఒక ఉద్యమ గాయకుడి జీవిత చరిత్ర కాదు. కలలను ఉరితీసిన కాలానికి రాసిన అభియోగపత్రం. పాటను చంపలేమని, ప్రశ్నను ఉరితీయలేమని, స్వప్నాలకు మరణశిక్ష విధించినా అవి మరో తరం కళ్లలో మళ్లీ పుడతాయని చెప్పే గాఢమైన సాహిత్య ప్రకటన.
పెద్దన్న చివరికి చనిపోతాడు. కానీ కథ చివరి వాక్యంలో రచయిత అతని కళ్లను ఆకాశం వైపు తిప్పి ఉంచుతాడు. ఆ కళ్లు ఇంకా స్వప్నాలనే చూస్తుంటాయి.
అక్కడే ఈ కథ ముగియదు.
అక్కడి నుంచే పాఠకుడి అంతరంగంలో మరో కథ మొదలవుతుంది.
3. అంతర్జాలపు ఊబిలో బంధాల విధ్వంసం –
యాంత్రిక బతుకుచిత్రం
‘ఆన్లైన్ సాలీడు’ (రచన: డా. జడా సుబ్బారావు – నవతెలంగాణ సోపతి)
కార్పొరేట్ ఉద్యోగాలు, సోషల్ మీడియా మనుషులను ఎలా యంత్రాలుగా మారుస్తున్నాయో, అత్యంత ఆత్మీయమైన కుటుంబ బంధాలను ఎలా దూరం చేస్తున్నాయో ఈ కథ అత్యంత సహజంగా, బలంగా చెబుతుంది.
అరవింద్ అనే ఐటీ ఉద్యోగి ‘వర్క్ ఫ్రం హోం’ చేస్తూ సోషల్ మీడియాకు, ఆన్లైన్ గేమ్స్ కు పూర్తి బానిసవుతాడు. “కళ్ళ మంటలు, ఆగకుండా వచ్చే ఆవలింతలు” ఉన్నా స్క్రీన్ నే చూస్తుంటాడు. భార్య ప్రత్యూష తెచ్చిన కాఫీ చల్లారిపోతుంది, పదవ తరగతి చదివే కూతురు మోక్షిత తన ప్రాజెక్ట్ కు సాయం చేయమని అడిగినా “ఆన్లైన్ మీటింగ్ ఉంది” అని చిరాకు పడతాడు.
హఠాత్తుగా ఒకరోజు తండ్రికి హార్ట్ స్ట్రోక్ వచ్చిందని తల్లి మహాలక్ష్మమ్మ నుంచి ఫోన్ వస్తుంది. ఇష్టం లేకపోయినా భార్య బలవంతం మీద ఊరికి బయలుదేరతాడు. ఆసుపత్రిలో ఐసీయూలో తండ్రి మృత్యువుతో పోరాడుతుంటే, అరవింద్ బయట కుర్చీలో కూర్చుని ల్యాప్ టాప్ లో ఆఫీస్ ఫైల్స్ పనిచేస్తూ, ఏడుస్తున్న తల్లికి మందుల చీటి ఇచ్చి “అర్జెంట్ కాల్, నువ్వే వెళ్లి తీసుకురా” అని పంపుతాడు. ఇది చూసిన తల్లి గుండె పగిలిపోతుంది. “చెప్పుల్లో కాళ్లు పెట్టుకున్నట్టుగా వచ్చిన నిన్ను చూసి సంతోషపడాలో, లోకం పట్టనంత పనిలో మునిగిపోతున్న నిన్ను చూసి బాధపడాలో అర్థం కావట్లేదు. దీనికంటే అసలు నువ్వు రాకుండా ఉంటేనే బాగుండేది” అని తల్లి నిలదీస్తుంది. ఆ మాటలకు అరవింద్ పశ్చాత్తాపపడి, నిజమైన ఆనందం స్క్రీన్ల మీద లేదని, బంధాల్లోనే ఉందని తెలుసుకుంటాడు.
ఆధునిక పెట్టుబడిదారీ సాంకేతికత మనిషిని తన శ్రమ నుంచి, సమాజం నుంచి, తన కుటుంబం నుంచి ఎలా పరాయికరణ చేస్తుందో చెప్పడానికి ఇదొక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. “ఆహారం కోసం తాను అల్లుకున్న గూడులో తానే చిక్కుకుపోయిన సాలీడులా మారిపోయింది పరిస్థితి” అనే వాక్యం ఈ కథలోని మొత్తం సారాంశాన్ని చెబుతుంది.
అయితే, ముగింపులో అరవింద్ హఠాత్తుగా మారిపోయి, కుటుంబ బంధాలే ముఖ్యమని రియలైజ్ అవ్వడం కొంత నాటకీయంగా అనిపిస్తుంది. కార్పొరేట్ వ్యవస్థ సృష్టిస్తున్న ఈ పని ఒత్తిడి కేవలం ఒక వ్యక్తిగత మనోభావ మార్పుతో పరిష్కారం అయ్యేది కాదు. దానికి వ్యవస్థాగత మార్పులు అవసరం. ఆ లోతును కూడా స్పృశించి ఉంటే ఈ కథ మరింత బలమైన సామాజిక అస్త్రంగా మారేది.
4. ఆధునిక యువత స్వయం నిర్ణయాధికారం –
పితృస్వామ్యపు ఓటమి
‘ఏమంటావు’ (రచన: బద్రి నర్సన్ – సాక్షి ఫన్డే)
మారుతున్న కాలంతో పాటు ఆడపిల్లల ఆలోచనా విధానం, తమ జీవిత భాగస్వామిని తామే ఎంచుకునే స్వతంత్ర భావజాలం ఎలా అభివృద్ధి చెందిందో, పాతతరం అహంకారాలు ఎలా పటాపంచలు అవుతున్నాయో ఈ కథ ప్రతిబింబిస్తుంది.
సుగుణరావు అనే పాతతరం తండ్రికి కుల పట్టింపులు ఎక్కువ. ఒకప్పుడు ఊళ్లో సర్పంచ్ గా చేసిన ఆయన, నగరం శివార్లలో విల్లా కొని ఉంటున్నాడు. తన కూతురు వినీతను తన స్నేహితుడు హనుమంతరావు కొడుకుకి ఇచ్చి పెళ్లి చేయాలనుకుంటాడు. కానీ సాఫ్ట్ వేర్ ఉద్యోగం చేస్తున్న వినీత, తన కాలేజీ మేట్, తోటి ఉద్యోగి అయిన ‘సుదీప్’ను పెళ్లి చేసుకుంటానని తండ్రికి తెగేసి చెబుతుంది. “ఆడపిల్లలు సాఫ్ట్వేర్ ఉద్యోగాల్లోకి వచ్చాక క్యాస్ట్ ఫీలింగ్ చాలా తగ్గింది డాడీ.. లైఫ్ పార్టనర్ ను వెతుక్కోవడంలో మీకన్నా మేమే ముందున్నాం” అని ధైర్యంగా నిలదీస్తుంది.
భార్య భానుమతి తన జీవితకాలమంతా భర్త పితృస్వామ్య అణచివేతకు గురై ఉంటుంది. ఆమెకు తన పెళ్లి ఇష్టం లేకుండానే జరిగిన విషయం గుర్తొస్తుంది. కూతురు వాదన వింటుంటే ఆమెకు లోలోపల గెలిచినంత ఆనందంగా ఉంటుంది. చివరకు కూతురి వాదనల ముందు తలొగ్గిన సుగుణరావు, భార్య వైపు చూసి “ఏమంటావు?” అని అడుగుతాడు. జీవితంలో మొదటిసారి తన భర్త తన అభిప్రాయం అడగడంతో భానుమతి “సరే” అన్నట్లు తల ఊపుతుంది.
పితృస్వామ్య భావజాలం ఎలా బలహీనపడుతుందో, ఆధునిక మహిళ ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం ఆమెకు ఎలా నిర్ణయాధికారాన్ని ఇస్తుందో ఈ కథ స్పష్టం చేసింది. తండ్రీకూతుళ్ల సంవాదంలో తల్లి భానుమతి పాత్ర అత్యంత అద్భుతంగా మలచబడింది. “ఖాళీ త్రాసును పట్టుకున్న న్యాయదేవతలా ఉంది తన పరిస్థితి” అనే వర్ణన ఆమె అంతర్గత సంఘర్షణకు దర్పణం. స్త్రీలు తమ హక్కుల పట్ల రాజీపడని కొత్త తరం చైతన్యాన్ని ఈ కథ అత్యంత వాస్తవికంగా, సరళంగా ఆవిష్కరించింది.
5. వలస బతుకుల విషాదం –
తెగిపోతున్న గ్రామీణ బంధాలు
‘ఒంటుండబండి’ (రచన: డాక్టర్ సారిపల్లి నాగరాజు – సూర్య)
పల్లెల్లో వ్యవసాయం సాగక, ఉపాధి లేక వలస పోతున్న బడుగు జీవుల దైన్యాన్ని ఎంతో ఆర్ద్రంగా ఆవిష్కరించిన మినీ కథ ఇది. రాములు అనే వృద్ధుడి కొడుకు, కోడలు, మనవడు బతుకుతెరువు కోసం పట్నానికి వలస పోతారు. కొడుకు దగ్గరున్నప్పుడు ఇద్దరూ కలిసి ఎడ్లబండి తోలుకుంటూ అడవికి వెళ్లి కట్టెలు కొట్టుకొచ్చి పట్టణంలో అమ్మేవారు. భార్య చనిపోయిన తర్వాత రాములుకు కొడుకే ప్రాణం.
కానీ, పొట్ట చేతపట్టుకుని ఆకలికి తట్టుకోలేక కొడుకు వలసపోవడంతో రాములు ఒంటరి వాడవుతాడు. రెండు ఎద్దులు ఉండాల్సిన బండి “ఒంటుండబండి” (ఒంటి చక్రం బండి / ఒక ఎద్దు బండి) లా మారిపోతుంది. “ఒంటి చేయి మనిషి, ఒంటి చక్రం బండి… కొంతకాలం తిరిగినా ఎప్పుడో అప్పుడు ఒక పక్కకు ఒరగాల్సిందే” అని రాములు కుమిలిపోతాడు. కోడలిని తిట్టుకోవాలని అనిపించినా, గంజి నీళ్లు లేక వాళ్లు మాత్రం ఏం చేస్తారని తనకు తానే సర్దిచెప్పుకుంటాడు. వలస దుఃఖాన్ని మోయలేక రాములు తన ఇంటి ఆవరణలోనే కుప్పకూలి చనిపోవడం ఈ కథలో ముగింపు.
“అవసరం అనే దొంగ నిశ్శబ్దంగా వచ్చి బంధాలను, అనుబంధాలను బలవంతాన దొంగిలించి పట్టుకుపోతాడు” అనే వాక్యం ఈ కథలోని గతితార్కిక సత్యాన్ని చెబుతుంది. వలసలు (Migrations) అనేవి కేవలం వ్యక్తులు భౌగోళికంగా ఒక చోట నుంచి మరో చోటికి వెళ్లడం కాదు, అవి తరతరాల మానవ సంబంధాలను, గ్రామీణ సామాజిక నిర్మాణాన్ని విధ్వంసం చేసే అత్యంత క్రూరమైన ఆర్థిక ప్రక్రియలు అని రచయిత స్పష్టం చేశారు. ‘ఒంటుండబండి’ ని ఒక అద్భుతమైన ప్రతీకగా వాడి వృద్ధాప్యపు ఒంటరితనాన్ని వర్ణించిన తీరు హృదయవిదారకం.
6. మారుతున్న జీవన గమనం –
కారుణ్యపు చైతన్య స్రవంతి
‘మరోరోజు మొదలైంది’ (రచన: మణి వడ్లమాని – ప్రజాశక్తి స్నేహ)
ఒక ఒంటరి మహిళ జీవిత పోరాటాన్ని, రాజమండ్రి గోదావరి నది నేపథ్యంగా అల్లిన ఆర్ద్రమైన, స్ఫూర్తిదాయకమైన కథ ఇది. సీతమ్మ అనే మహిళ పెళ్లయిన కొత్తలోనే భర్త చేత వదిలేయబడి, రాజమండ్రి గోదావరి రేవు దగ్గర ఇడ్లీ కొట్టు నడుపుకుంటూ స్వశక్తితో జీవిస్తుంటుంది. ఆమె ఇడ్లీల రుచికి, ఆమె ఆప్యాయతకు ఆ రేవు దగ్గర ఎంతో పేరుంటుంది.
ఆమెకు రమణయ్య అనే రిక్షావాడు ఎంతో సాయంగా ఉంటాడు, ఆమెను ప్రతిరోజూ రేవు దగ్గర దింపుతుంటాడు. ఒకరోజు గోదావరిలో స్నానానికి దిగి మునిగిపోతున్న ఒక పిల్లాడిని కాపాడి రమణయ్య సుడిగుండంలో చిక్కుకుని ప్రాణాలు కోల్పోతాడు. ఈ వార్త విన్న సీతమ్మ కన్నీరుమున్నీరుగా విలపిస్తుంది. రమణయ్య ఎప్పుడూ చెప్పిన “కష్టాలకు, బాధలకు లొంగకుండా ఎదిరించి నిలబడాలి” అనే మాటలు ఆమెకు గుర్తొస్తాయి.
నదిలో దీపం వదులుతూ, మానవ జీవితం ఈ గోదావరిలా ఓ చైతన్య స్రవంతి అని ఆమెకు బోధపడుతుంది. మరుసటి రోజు ఉదయం తన దుఃఖాన్ని దిగమింగి మళ్లీ తన ఇడ్లీ కొట్టు తెరుస్తుంది. మెట్ల మీద పడుకునే ‘సొట్ట కిట్టయ్య’ అనే వికలాంగుడైన కుర్రాడికి ఆశ్రయం ఇచ్చి తన కొట్లోనే పనిలోకి పెట్టుకుంటుంది.
సమాజంలో ఒంటరి మహిళ ఎదుర్కొనే సవాళ్లను, వాటిని ధైర్యంగా దాటుకుని స్వయంశక్తితో ఎలా నిలబడాలో ఈ కథ చెబుతుంది. “చైతన్య స్రవంతి” అనే తాత్వికతను గోదావరి నది ప్రవాహంతో పోల్చి చెప్పడం ఈ కథలోని శిల్పగత సౌందర్యం. ఒకరిని కోల్పోయినా, మరొక అభాగ్యుడికి ఆశ్రయం ఇవ్వాలనే కారుణ్యాన్ని, ఆశావహ దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించిన అత్యద్భుతమైన కథ ఇది.
7. పెట్టుబడిదారీ మార్కెట్ మాయాజాలం –
ఆశ మరియు మానవత్వం
‘సృష్టిలో తీయనిది’ (రచన: సింగీతం ఘటికాచలరావు – నమస్తే తెలంగాణ బతుకమ్మ)
స్టాక్ మార్కెట్ అనే జూదం మధ్యతరగతి జీవితాలను ఎలా నాశనం చేస్తుందో, అదే సమయంలో స్నేహం అనే మానవీయ విలువ ఎలా కాపాడుతుందో చెప్పిన కథ ఇది.
శాండిల్య అనే ఉద్యోగికి ఎటువంటి పెట్టుబడులు, దురాశలు లేవు. కానీ అతని సహోద్యోగి వాసుదేవన్ స్టాక్ మార్కెట్ వ్యసనపరుడు. వాసుదేవన్ ఎప్పుడూ షేర్ల గురించే మాట్లాడుతుంటాడు. శాండిల్య దీన్ని వ్యతిరేకిస్తూ “ఇక్కడ కోటీశ్వరులు అవుతారు, పేద మధ్యతరగతి వాళ్లు సర్వనాశనం అవుతారు, దీన్ని మించిన గ్యాంబ్లింగ్ లేదు” అని మందలిస్తాడు. ఒకరోజు వాసుదేవన్ 50 వేలు అప్పు అడిగితే, శాండిల్య స్నేహధర్మంగా 10 వేలు ఇస్తాడు.
పదేళ్ల తర్వాత శాండిల్య రిటైర్ అవుతున్న సమయంలో, వాసుదేవన్ వచ్చి లక్షా ఇరవై వేల షేర్లను బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఆ రోజు శాండిల్య ఇచ్చిన 10 వేలతో కొన్న షేర్ల విలువ ఇప్పుడు కోటీ ఇరవై లక్షలకు చేరుకుందని చెబుతాడు. శాండిల్య ఆశ్చర్యపోతాడు. మరో రెండేళ్ల తర్వాత శాండిల్యకు వాసుదేవన్ కలుస్తాడు. వాసుదేవన్ దురాశతో ఉన్నదంతా ఊడ్చి ఒకే కంపెనీలో పెట్టి సర్వస్వం కోల్పోతాడు, దానికి తోడు యాక్సిడెంట్ అయి చక్రాల కుర్చీకే పరిమితమవుతాడు. అతనికి అమెరికాలో ఆపరేషన్ కు 50 లక్షలు అవసరమైతే, శాండిల్య తన షేర్ల ద్వారా వచ్చిన డబ్బుతో అతనికి ఆపరేషన్ చేయించి మళ్లీ నడిచేలా చేస్తాడు.
“ఉన్నదాంట్లో తృప్తిగా జీవించడం ఎలాగో నిన్ను చూసి నేర్చుకోవాలి” అనే సందేశం బాగుంది. అయితే, స్టాక్ మార్కెట్ ద్వారా 10 వేలు కోటి రూపాయలు కావడం అనే అవాస్తవికమైన, కాల్పనికమైన అంశాన్ని పాజిటివ్ గా చూపడం పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థకు, కార్పొరేట్ జూదానికి పరోక్షంగా మద్దతు ఇవ్వడమే అవుతుంది. స్నేహం గొప్పదే, కానీ ఆర్థిక సంక్షోభాలకు పరిష్కారం మార్కెట్ మాయాజాలం ద్వారా కాకుండా వాస్తవిక శ్రమ ద్వారా లభిస్తే ఈ కథ సామాజికంగా మరింత ప్రగతిశీలంగా ఉండేది.
8. వ్యవస్థల అసమర్థతపై
సామాన్యుడి అచంచల త్యాగం
‘బడబాగ్ని రాజు’ (రచన: శశి – విశాలాంధ్ర)
సమాజంలో ప్రమాదాలు జరిగినప్పుడు ప్రభుత్వం, అధికార యంత్రాంగం కంటే ముందు స్పందించేది సామాన్యులేనని, ఆ సామాన్యులే నిజమైన హీరోలని ఈ కథ చెబుతుంది. పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, అత్తిలి మండలంలోని తిరుపతిపురం అనే గ్రామంలో గుత్తికొండ సత్తిరాజు గారి యదార్థ జీవిత గాథ ఆధారంగా రాసిన కథ ఇది.
దీపావళి పండుగ నాడు తారాజువ్వలు ఎగిరిపోయి పది తాటాకు ఇళ్లకు మంటలు అంటుకుంటాయి. అందరూ హాహాకారాలు చేస్తుంటే, సత్తిరాజు అనే వ్యక్తి తన ప్రాణాలకు తెగించి మంటల్లోకి దూకి పదిమందిని కాపాడుతాడు. అతను ఎప్పుడూ ఏ ప్రమాదం జరిగినా (బావుల్లో పిల్లలు పడినా, మంటలు అంటుకున్నా) నిస్వార్థంగా స్పందిస్తుంటాడు. తన భుజం కాలిపోయినా ఇంట్లో భార్యకు, పిల్లలకు తెలియకుండా మసి కడుక్కుని వచ్చి ఏమీ ఎరగనట్లు వారితో కలిసి దీపావళి జరుపుకుంటాడు.
సినిమాల్లో చూపించే అవాస్తవిక సూపర్ మ్యాన్ల కంటే, సమాజంలో ఎటువంటి గుర్తింపు ఆశించకుండా తమ ప్రాణాలను పణంగా పెట్టే సత్తిరాజు లాంటి వాళ్లే నిజమైన హీరోలు అని ఈ కథ నిరూపించింది. అయితే, శిల్పపరంగా ఇది కథకంటే ఒక వాస్తవిక డాక్యుమెంటరీ తరహాలో సాగింది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఫైర్ సేఫ్టీ (అగ్నిమాపక వ్యవస్థలు) లేకపోవడం, ప్రభుత్వ వ్యవస్థల వైఫల్యం అనే సామాజిక కోణాన్ని మరింత విమర్శనాత్మకంగా స్పృశించి ఉంటే ఇది ఒక గొప్ప రాజకీయ కథగా మారేది.
9. కలియుగ వింతలు – వ్యాపార మయమైన
భక్తి, మృగ్యమైన మానవత్వం
‘శివపార్వతుల కలియుగయాత్ర’ (రచన: అయినాపురం వెంకటజగన్నాథరావు – వార్త)
శివపార్వతులు కలియుగంలో మనుషుల పరిస్థితిని చూడటానికి సామాన్యుల్లా వస్తారు. ఈ కథ మొత్తం ఒక అద్భుతమైన హాస్య, వ్యంగ్య ధోరణిలో సాగుతుంది. కైలాసం నుంచి వచ్చిన వారికి ఆకలి వేసి ఒక హోటల్ కు వెళితే, అక్కడ భోజనం పెట్టి పుణ్యం కట్టుకోమంటే, ఆ క్యాషియర్ క్యూఆర్ కోడ్, గూగుల్ పే అడుగుతాడు. దేవుడు ఇచ్చే వరాలను కూడా వారు నమ్మరు, వింతగా వీడియోలు తీస్తారు. ఒక ముసలివాడికి కడుపునొప్పి వచ్చి రోడ్డుపై పడి ఉంటే, ఎవరూ సాయం చేయరు కానీ అందరూ స్మార్ట్ ఫోన్లతో లైవ్ వీడియోలు, రీల్స్ చేస్తుంటారు. శివుడు అతన్ని కాపాడితే, అతన్ని దొంగ బాబా అని పోలీసులకు పట్టివ్వాలని చూస్తారు.
చివరకు ఒక పేద గుడిసెలో మాత్రమే వారికి ఆశ్రయం, గంజి దొరుకుతాయి. పేదరికంలో ఉన్నప్పటికీ వాళ్లు చూపించిన ఆదరణకు శివుడు కరిగిపోయి వారికి అష్టైశ్వర్యాలు ప్రసాదిస్తాడు. అప్పుడు పార్వతి “ఇక్కడ మనుషులు మనుషుల్లా లేరు.. అందరూ ‘సోషల్ మీడియా’ రోబోల్లా మారిపోయారు” అని అంటుంది. “కలియుగ మనుషులకి వైఫ్ కన్నా వైఫై ఎక్కువ ముఖ్యం అయిపోయింది” అని శివుడు చమత్కరిస్తాడు.
ఆధునిక సమాజం టెక్నాలజీ మత్తులో మానవత్వాన్ని ఎలా కోల్పోయిందో, కార్పొరేట్ వ్యాపారం దయను ఎలా మింగేసిందో ఈ కథ వ్యంగ్యంగా ఎండగట్టింది. మతం కూడా ఒక వ్యాపారంగా, ఆడంబరంగా మారిపోయిన నేటి సమాజంలో, నిజమైన భక్తి మరియు మానవత్వం అట్టడుగు వర్గాల గుడిసెల్లోనే బతికి ఉందన్న మార్క్సిస్టు సత్యాన్ని పరోక్షంగా ఈ కథ చాటిచెప్పింది.
10. మానసిక పరిణతికి సోపానాలు
‘కొబ్బరినీళ్లు’ (రచన: ఓట్ర ప్రకాష్ రావు – వార్త): ఒక విద్యార్థి (అభిరాం) విర్రవీగుతూ “కొబ్బరికాయలోకి నీళ్లు ఎలా వచ్చాయి” అని సైన్సు మాస్టారిని వెక్కిరిస్తూ అడుగుతాడు. దానికి మాస్టారు మరుసటి రోజు అతని ఇంటికి వెళ్లి అతను ఆడుకుంటున్న స్మార్ట్ ఫోన్ లాక్కుని “నీ కంట్లో నీళ్లు ఎలా వచ్చాయి” అని గుణపాఠం చెబుతాడు. నేటి విద్యార్థుల్లో లోపిస్తున్న ఉపాధ్యాయుల పట్ల గౌరవం, స్మార్ట్ ఫోన్ల బానిసత్వాన్ని ఈ చిన్న కథ సున్నితంగా హెచ్చరిస్తుంది.
‘సహాయం’ (రచన: సిహెచ్. ప్రతాప్ – వార్త): ఇతరులకు సాయం చేస్తే అది తిరిగి మనకేదో ఒక రూపంలో వస్తుందనే నైతిక సత్యాన్ని ఈ కథ చెబుతుంది. అజయ్ అనే పిల్లాడు తన తల్లి ఇచ్చిన దానిమ్మ పండును ఆకలితో ఉన్న ఒక వృద్ధుడికి ఇచ్చి తన స్నేహితుల చేత ఎగతాళికి గురవుతాడు. కానీ మరుసటి రోజు అజయ్ సైకిల్ చైన్ పాడైనప్పుడు అదే వృద్ధుడు వచ్చి సాయం చేస్తాడు. కర్మ సిద్ధాంతాన్ని, పరోపకారాన్ని బాలల మెదళ్లలో నాటే అద్భుతమైన కథ ఇది.
సమగ్రంగా విశ్లేషిస్తే, 12 జూలై 2026 నాటి ఈ ‘కథానిధి’ సంకలనంలోని కథలు తెలుగు కథా సాహిత్యం యొక్క పరిణతికి, అభ్యుదయ సామాజిక దృక్పథానికి సజీవ సాక్ష్యాలు.
దళిత స్త్రీ ఆత్మగౌరవం (హంసల వెండికంచం), వలస జీవుల మరణం (ఒంటుండబండి), రాజకీయ ఖైదీల ఉరిశిక్ష, అణచివేతపై ధిక్కారం (పిడికెడు స్వప్నాలు), మహిళల స్వేచ్ఛా ఎంపిక (ఏమంటావు) వంటి అత్యంత ప్రగతిశీల ఇతివృత్తాలు ఈ వారం కథల్లో బలంగా ప్రతిబింబించాయి.
సాహిత్యం కేవలం శబ్దాల గారడీ కాదు, అది దోపిడీని ప్రశ్నించే, మనిషి అంతరంగాన్ని ప్రక్షాళన చేసే ఒక జీవనది. కొన్ని కథల్లో శిల్పపరమైన లోపాలు, అవాస్తవిక, నాటకీయ ముగింపులు ఉన్నప్పటికీ, వర్గ అసమానతలు రగులుతున్న వర్తమానంలో మానవత్వాన్ని, ప్రతిఘటనను నిలబెట్టే కథల ఆవశ్యకతను ఈ సంకలనం ఎలుగెత్తి చాటింది. తెలుగు కథ సజీవంగా ఉంటూ, అణచివేతను ప్రశ్నిస్తూ, సమాజానికి దిక్సూచిగా నిలుస్తూనే ఉందనడానికి ఈ వారపు కథలే ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం! భవిష్యత్ తరాలకు ఈ కథలు ఒక సాంస్కృతిక వారసత్వంగా మిగిలిపోతాయి.
