28.6.26 ‘కథానిధి’ సమీక్ష: వర్తమాన సామాజిక వాస్తవికత

‘కథానిధి’ కథల అభ్యుదయ, తాత్విక, శిల్ప వివేచన

సాహిత్యం అనేది కేవలం శూన్యం నుంచి ఊడిపడే ఒక కల్పనా విలాసమో, భావవాద ఆరాటమో కాదు. అది ఒక నిర్దిష్టమైన చారిత్రక, ఆర్థిక, సామాజిక భౌతిక నేల మీది నుంచి పుట్టే ఒక సజీవ చైతన్యం. ఏ సాహిత్య ప్రక్రియ అయినా అది పుట్టిన కాలపు చలనశీలతను, వర్గ వైరుధ్యాలను, మనుషుల అంతరంగ సంక్లిష్టతలను ఎంతవరకు ప్రతిబింబించింది, సమాజ ప్రగతికి ఎంతవరకు దోహదపడింది అన్నదానిపైనే దాని సామాజిక విలువ ఆధారపడి ఉంటుంది.

మనిషి ఉనికిని, సమాజపు అంతరాలను లోతుగా దర్శించి, లోపాలను ఎండగడుతూ, మానవీయ కోణంతో విశ్లేషించినప్పుడే సాహిత్య విమర్శకు ఒక సముచితమైన సార్థకత చేకూరుతుంది. తెలుగు కథ నిరంతరం సమాజంలో వస్తున్న మార్పులను రికార్డు చేస్తూ, అణగారిన వర్గాల గొంతుకగా మారుతూ వస్తోంది. ఈ విస్తృత సాహితీ నేపథ్యంలో, 2026 జూన్ 28 నాటి వివిధ దినపత్రికల ఆదివారం అనుబంధాల్లోని కథలను సేకరించి, కె.ఎ. మునిసురేష్ పిళ్లె సమర్పించిన “కథానిధి” సంకలనం మన వర్తమాన బతుకు చిత్రానికి ఒక చారిత్రక సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.

భూక్యా గోపినాయక్,
99891 59196

ఈ సంకలనంలో కొత్తగా ‘తెలుగు ప్రభ’ దినపత్రిక కూడా చేరి ఒక సరికొత్త వైవిధ్యాన్ని తేవడం కథా జగత్తులో ఆహ్వానించదగ్గ పరిణామం. ఒక సాహిత్య విమర్శకుడిగా ఈ సంకలనంలోని కథలను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసినప్పుడు, నాకెంతో ఆనందంతో పాటు తీవ్రమైన ఆందోళన కూడా కలిగింది. ఎందుకంటే, నేటి పెట్టుబడిదారీ సమాజం సృష్టించిన యాంత్రికత, పతనమవుతున్న మానవ సంబంధాల దైన్యం, వర్గ-కుల- వైషమ్యాల కరాళ నృత్యం ఈ కథల్లో ఎంత వాస్తవికంగా ప్రతిబింబించాయో, కొన్ని చోట్ల కథా శిల్పపరమైన లోపాలు, అపరిపక్వ ముగింపులు కూడా అంతే స్పష్టంగా కనిపించాయి. సాహిత్య విమర్శకుడిగా వర్తమాన సామాజిక, శిల్పగత అంశాలను లోతుగా విశ్లేషించుకుందాం.

1: చారిత్రక వర్గ పోరాటం-
విప్లవ చైతన్యంలో శిల్ప నైపుణ్యం

‘వసంతం’ (రచన: పవన్ కుమార్ దూడం – నమస్తే తెలంగాణ బతుకమ్మ)

సామాజిక అసమానతలపై, భూస్వామ్య అణచివేతపై ఆయుధం పట్టిన గిరిజన విప్లవ చైతన్యానికి, ఆ చైతన్యం వెనుక దాగి ఉన్న ఒక కన్నతల్లి ఆవేదనకు పవన్ కుమార్ దూడం ఈ కథలో సమున్నత రూపమిచ్చారు. పీడిత ప్రజల హక్కుల కోసం, ఆదివాసీల భూముల రక్షణ కోసం అడవి బాట పట్టి, దళ కమాండర్‌గా ఎదిగిన ‘తారక్క’ (మంగ్యా) ప్రభుత్వ సాయుధ బలగాల బూటకపు ఎన్కౌంటర్ లో అమరురాలవుతుంది. ఆమెకు ‘హుషిలాల్’ అనే ఇరవై ఏళ్ల కొడుకు ఉన్నాడు. ఏడాది వయసున్నప్పుడే తనను వదిలేసి అడవికి వెళ్లిన తల్లిపై అతనికి తీవ్రమైన అసంతృప్తి, కోపముండేవి. హాస్టల్లో చదువుకునేటప్పుడు మిత్రుల తల్లిదండ్రులు వస్తుంటే, తన కోసం ఎవరూ రాకపోవడంతో ఆ ఒంటరితనం అతన్ని తీవ్రంగా వేధించింది. 2004లో చర్చల సమయంలో హైదరాబాద్ వచ్చిన తల్లి రెండు వందల నోట్లు ఇవ్వబోతే అతను విసిరికొడతాడు. తల్లి ఎన్కౌంటర్ లో చనిపోయాక తండాకు వచ్చిన హుషిలాల్‌కు, ఊరి జనమంతా ఆమెను ‘విప్లవ జ్యోతి’గా ఆరాధించడం చూసి ఆశ్చర్యమేస్తుంది.

ఈ సమీక్షలోని కథలన్నింటినీ చదవడానికి ‘28 జూన్ 2026 కథానిధి ఆదివారం కథలు’ సంకలనం
ఈ కింది లింక్ ద్వారా డౌన్‌లోడ్ చేసుకోండి 

click here

28 జూన్ 2026 నాటి కథానిధి కథలపై ఈ సమగ్ర సమీక్షను యూట్యూబ్ లో వినవచ్చు

మాజీ నక్సలైట్ శాంతక్క అతని చేతిలో తల్లి రాసిన డైరీ కాగితాలను పెడుతుంది. అందులో తారక్క కొడుకుతో అంటుంది: “నీ భవిష్యత్తుపై ఎన్నో కలలు కన్నాను కొడుకా.. కానీ ఈ దోపిడీ రాజ్యం నీ తండ్రి కిషన్‌ను ఎన్కౌంటర్ చేసి మన భూములను లాక్కుంది. నీ ఆలనా పాలనా చూడాల్సిన వేళ నిన్నొదిలి తుపాకీ పట్టింది నా స్వార్థం కోసం కాదు. ఈ పేదోళ్లందరి బతుకులు మారాలని, దోపిడీ లేని వసంతం తేవాలని.” ఈ ఉత్తరం చదివాక హుషిలాల్ కళ్లలో కన్నీళ్లు సుడులు తిరుగుతాయి. వ్యవస్థను మార్చడానికి ఇప్పుడే గన్నులతో పనిలేదని, పుస్తకమే అసలైన ఆయుధమని గ్రహించి అతను కష్టపడి చదివి ఐఏఎస్ (IAS) ఆఫీసర్ అవుతాడు. లంచగొండులను, దోపిడీదారులను తూర్పారబడుతూ అట్టడుగు గిరిజన ఆదివాసీ జీవితాల్లో నిజమైన వసంతం తేవడమే తన ధ్యేయమని చాటిన ఈ కథ, సాయుధ పోరాటం నుంచి ప్రజాస్వామ్య చట్టబద్ధ పోరాటం వైపు సాగిన ఒక చారిత్రక పరిణామ శిల్పం.

కేవలం ఈ కథలోని ఆదర్శాన్ని మెచ్చుకోవడం మాత్రమే కాదు. ఈ కథ చదివినప్పుడు నాకెంతో హృదయం ద్రవించింది, ఎందుకంటే సామాజిక వాస్తవికతను, గిరిజనుల భూపోరాటాల నేపథ్యాన్ని రచయిత ఎంతో లోతుగా అవగతం చేసుకున్నారు. శిల్పపరంగా ఫ్లాష్‌బ్యాక్ ఉల్లేఖనలు, తెలంగాణ లంబాడీ తండా యాస కథకు సజీవమైన ఆత్మను తెచ్చాయి. అయితే, కథా శిల్పంలో ఒక లోపం కనిపిస్తుంది. విప్లవ పథంలో నడిచిన తల్లి ఆశయాలను గౌరవిస్తూ కొడుకు ఐఏఎస్ కావడం అనేది ఆదర్శవంతంగా ఉన్నప్పటికీ, బ్యూరోక్రసీ (అధికార యంత్రాంగం) ద్వారానే సమస్త సామాజిక అసమానతలు తొలగిపోతాయనే భ్రమను కలిగించడం కొంత సరళీకృత ముగింపుగా అనిపిస్తుంది. వ్యవస్థాగతమైన మార్పు కేవలం చట్టాల అమలుతోనే సాధ్యం కాదనే సత్యాన్ని మరింత లోతుగా స్పృశిస్తే కథకు మరింత తాత్విక బలం చేకూరేది.

2: పెట్టుబడిదారీ యాంత్రికత
మానవత్వం లేని సిమెంట్ సమాధులు

‘సిమెంట్ సమాధులు’ (రచన: మావూరు విజయలక్ష్మి – సాక్షి ఫన్డే)

ఆధునిక పెట్టుబడిదారీ సంస్కృతి, పట్టణ అపార్ట్‌మెంట్ ఇళ్లలోని మనుషులను ఎంతటి అమానుషమైన స్వార్థంలోకి, మూఢనమ్మకాల లోకి నెట్టేసిందో ఈ కథ నిశితంగా ఎండగట్టింది. ‘స్వర్ణ విహార్’ అపార్ట్‌మెంట్‌లో ఇన్నేళ్లుగా అందరితో కలిసిమెలిసి తిరుగుతూ, ఎవరికి ఏ కష్టం వచ్చినా భుజం తట్టి మానవత్వం చూపిన డెబ్బై ఏళ్ల రామారావుగారు హఠాత్తుగా మరణిస్తారు. అతని కొడుకు రవి శవాన్ని అంబులెన్స్ లో ఇంటికి తీసుకువస్తే, అపార్ట్‌మెంట్ అసోసియేషన్ ప్రెసిడెంట్ రాజశేఖర్, కమిటీ సభ్యులు శవాన్ని గేటు లోపలికి రానివ్వకుండా అడ్డుకుంటారు.

కారణం – వచ్చే నెలలో బిల్డింగ్ లో ముగ్గురి పెళ్లిళ్లు ఉన్నాయి, శవం వస్తే బిల్డింగ్ మైల పడుతుంది, దోషం చుట్టుకుంటుంది! అంతేకాదు, ఇక్కడ శవాలు పెడితే ఫ్లాట్లు అమ్ముకునేవారికి బేరాలు పడిపోతాయనే ఆర్థిక స్వార్థం కూడా వారి వెనుక ఉంది. కుండపోతగా వర్షం కురుస్తున్నా, శవాన్ని రోడ్డు మీద బల్లపై పెట్టి దుప్పటి కప్పాల్సి వస్తుంది. రవి ఆక్రోశం, ఆ తల్లి రోదన సిమెంట్ గోడల మధ్య కరిగిపోతాయి. చివరకు అదే బిల్డింగ్ లో ఉండే రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్ మూర్తిగారు ముందుకు వచ్చి గర్జిస్తారు: “చాలిక ఆపండి ఈ అమానుషాన్ని! ఆపదలో ఉన్న పొరుగువాడికి సాయం చేయకపోవడం కంటే పెద్ద దోషం ఇంకోటి ఉంటుందా? సిమెంట్ తో కట్టుకున్నది ఇల్లు కాదురా, ప్రేమని పంచుకునేది ఇల్లు. ఇంత పెద్ద స్థలంలో మీరు కట్టుకున్నది ఇళ్లను కాదు, శ్మశానాలను కట్టుకున్నారు! శ్మశానాలను…” చివరికి ప్రెసిడెంట్ రాజశేఖరమే స్వయంగా ముందుకొచ్చి రామారావు పార్థివ దేహాన్ని మోయడం ద్వారా కథలో ‘సిమెంట్ సమాధులు’ కరిగి మనుషులుగా మారే మానవీయ కోణాన్ని రచయిత్రి ఆవిష్కరించారు.

ఈ కథ చదివినప్పుడు పట్టణ మధ్యతరగతి సమాజం యొక్క సంకుచితత్వంపై తీవ్రమైన ఆవేదన కలిగింది. కాంక్రీట్ కట్టడాల మధ్య మనుషులు కూడా ఎలా రాళ్లుగా మారుతున్నారో రచయిత్రి అద్భుతంగా నాటకీకరించారు. శిల్పపరంగా వర్షం కురవడం, శవాన్ని రోడ్డుపై పెట్టడం వంటి దృశ్యాలు వాతావరణంలో తీవ్రతను పెంచాయి. అయితే, ముగింపులో లోపం స్పష్టంగా ఉంది. అంతవరకు పరమ కర్కశంగా ప్రవర్తించిన ప్రెసిడెంట్ రాజశేఖర్, ప్రొఫెసర్ గారి ఒకే ఒక్క ఉపన్యాసంతో హఠాత్తుగా మారిపోయి శవాన్ని మోయడం నమ్మశక్యంగా లేదు. పెట్టుబడిదారీ మనస్తత్వాలు, కుహనా ఆచారాలు ఇంత సులువుగా కరిగిపోవు. నాటకీయత కోసం ముగింపును తొందరపాటుగా మార్చడం వల్ల కథ సహజత్వాన్ని కోల్పోయింది. పరివర్తన ప్రక్రియను మరింత సంఘర్షణాత్మకంగా చూపించాల్సింది.

3: శ్రామిక మహిళా అంతరంగాలు-
వర్గ, కుల సంక్లిష్టత

‘మరుపురాని కనకవ్వ’ (రచన: ఎండపల్లి భారతి – తెలుగుప్రభ)

ఇది కొత్తగా ప్రారంభమైన ‘తెలుగు ప్రభ’ ఆదివారం అనుబంధంలో ప్రచురితమైన తొలి అద్భుతమైన పల్లెభాషా నుడికారపు కథ. రాయలసీమ (మదనపల్లె) ప్రాంతపు అణగారిన దళిత శ్రామిక మహిళ ‘కనకవ్వ’ అంతరంగాన్ని, ఆమె చుట్టూ ఉన్న గ్రామీణ సమాజపు వర్గ, కుల వైరుధ్యాలను ఎండపల్లి భారతి ఎంతో వాస్తవికంగా చిత్రించారు. ఊరి కామందు నారాయణరెడ్డి పొలంలో కందికాయలు కోసే కూలి పనికి వెళ్లే కనకవ్వ, తన చురుకైన మాటలతో, శ్రమతో అందరినీ ఆకట్టుకుంటుంది. ఉన్నత కులానికి చెందిన నారాయణరెడ్డికి ఆమెపై మనసవుతుంది.

సమాజపు కట్టుబాట్లకు, భర్త కొట్టే దెబ్బలకు భయపడినా, ఇరవై ఏళ్ల పాటు వారి మధ్య నడిచిన ఒక అగమ్యగోచర సాన్నిహిత్యం, ఆ తర్వాత ఊరు వదిలి వెళ్లాల్సి వచ్చిన దైన్యం ఈ కథలో రికార్డ్ అయ్యాయి. రూపం నల్లదైనా, అంతర్గత శ్రమలో, ఆత్మీయతలో మనుషులంతా ఒకటేనని భావించే శ్రామిక మహిళా జీవిత చిత్రం ఇది. భూస్వామ్య వ్యవస్థలో శ్రామిక స్త్రీల శ్రమను, వారి అస్తిత్వాన్ని సమాజం చూసే వికృత కోణాన్ని, మరోవైపు రెడ్డిసానితో ఆమెకు గల ఆత్మీయ బంధాన్ని ఎంతో నైపుణ్యంతో చిత్రించి, “వయసు పైబడితే రంకులు నశిస్తాయి కానీ బంధాలు మిగులుతాయి” అనే సత్యాన్ని ఆవిష్కరించారు.

ఈ కథ భాషా, శిల్పపరంగా అద్భుతమైన వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. రాయలసీమ మాండలికపు నుడికారం కథకు అపురూపమైన జీవకళను తెచ్చింది. అణగారిన శ్రామిక స్త్రీని కేవలం ఒక బాధితురాలి చట్రంలో బంధించకుండా, ఆమె శ్రమ సంస్కృతిని, లైంగిక స్వేచ్ఛా ప్రకటనను అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిన తీరు ప్రశంసనీయం.

కథ ముగింపులోని తాత్వికతలో కొంత సందిగ్ధత చోటుచేసుకుంది. భూస్వామ్య వర్గానికి చెందిన నారాయణరెడ్డి కనకవ్వను ఇష్టపడటం వెనుక దాగివున్న పితృస్వామ్య, వర్గ ఆధిపత్య క్రౌర్యాన్ని కథ చాలా సున్నితంగా దాటవేసింది. ఉన్నత కులాల పురుషులు శ్రామిక స్త్రీల శారీరక శ్రమను మాత్రమే కాకుండా, వారి లైంగికతను సైతం ఏ విధంగా శోషిస్తారో (దోపిడీ చేస్తారో) అన్న కోణాన్ని మరింత నిశితంగా, పదునుగా ఎండగట్టి ఉంటే.. ఇది కేవలం ఒక ‘మరుపురాని బంధం’ను తెలిపే కథలా కాకుండా, వ్యవస్థను ప్రశ్నించే ఒక బలమైన వర్గ విమర్శనాస్త్రంగా నిలబడి ఉండేది.

4: స్త్రీ చైతన్యం-
తరాల అంతరాల్లో సామాజిక స్వేచ్ఛ

‘అంతరం’ (రచన: డా. పార్థసారధి చిరువోలు – ఆంధ్రజ్యోతి ఆదివారం)

మూడు తరాల స్త్రీల ఆలోచనా విధానాలను, సమాజంలో మారుతున్న వారి వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛా పరిధిని ఈ కథ అద్భుతమైన సామాజిక కోణంలో విశ్లేషించింది. దాక్షాయణి అనే అమ్మమ్మ మొదటి తరం గృహిణి. ఉమ్మడి సంసారంలో కట్టుకున్న వాడితో మాట్లాడటానికే సమయం చిక్కకుండా, దంచటం, విసరటం, రుబ్బటం వంటి పనుల్లోనే జీవితాన్ని ధర్మంగా భావించిన తరం ఆమెది. రెండవ తరం ఆమె కూతురు. ఆమె చదువుకుని ఉద్యోగం చేసినా, ఇంటర్ చదువుతున్న రోజుల్లో స్కూలు కోచ్‌ను ఇష్టపడి విఫలమై ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నించినా, సమాజపు పరువుకు భయపడి తన భావాలను అణగదొక్కుకుని బతికిన తరం.

కానీ మూడవ తరం మనవరాలు, 16 ఏళ్ల స్వప్నిక బెంగళూరులో చదువుకుంటూ లంగా ఓణీ వేసుకుని ముద్దొస్తున్నా, ఆమె ప్రపంచం వేరు. ఆమె ‘యూత్ వాయిస్’ అనే స్వచ్ఛంద సంస్థలో వలంటీర్. ఆడవాళ్లు ఎలాంటి బట్టలు వేసుకోవాలో ప్రభుత్వం ఆంక్షలు విధిస్తే దానికి వ్యతిరేకంగా ఆన్లైన్ పిటిషన్లు వేస్తుంది, చెన్నై కార్పొరేషన్లో లిప్‌స్టిక్ వేసుకున్నందుకు బదిలీ అయిన మహిళా మార్షల్ తరఫున నిలబడుతుంది, వయనాడ్ వరదల్లో నెలరోజుల పాటు సహాయక చర్యల్లో పాల్గొంటుంది, వీరమరణం పొందిన సైనికుల భార్యల కోసం ఫండ్ రైజింగ్ చేస్తుంది. మగపిల్లల భుజాలపై చేతులు వేసి ఉన్న ఫొటోలు చూసి కూతురు భయపడితే, అమ్మమ్మ దాక్షాయణికి మాత్రం మనవరాలిలోని సామాజిక పరిణతి చూసి హిమాలయమంత ఎత్తుగా కనిపిస్తుంది. “స్వప్నిక శరీరాన్ని ప్రేమించే వ్యక్తి కాదు, మేధను ప్రేమిస్తోంది. విచ్చలవిడితనం కాదు, సాటి మనిషి స్వేచ్ఛ కోసం పరితపిస్తోంది” అని అహంకారపు పొరలను విడిచి అమ్మమ్మ అర్థం చేసుకోవడం, తరాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని, స్త్రీవాద స్పృహను అత్యున్నతంగా చాటింది.

ఈ కథ చదివినప్పుడు నేటి తరం అమ్మాయిల సామాజిక చైతన్యం పట్ల ఎంతో గౌరవాన్ని రేకెత్తిస్తుంది. శిల్పపరంగా అమ్మమ్మ, మనవరాల మధ్య జరిగే సంభాషణల ద్వారా కథను నడపడం చాలా బాగుంది. పరస్పర విరుద్ధమైన తరాల ఆలోచనలను చక్కగా తులనాత్మకంగా చూపించారు. అయితే, కథలో లోపమేమిటంటే, స్వప్నిక చేసే పోరాటాలన్నీ చాలా సులభంగా, విజయవంతంగా ముగిసిపోతున్నట్టు చూపించడం. కార్పొరేట్ ఫీజులపై పోరాటం, ప్రభుత్వ ఆంక్షలపై ఆన్‌లైన్ పిటిషన్లు వంటి సంక్లిష్టమైన సామాజిక పోరాటాలు క్షేత్రస్థాయిలో ఎంతో నిరంకుశత్వాన్ని, అణచివేతను ఎదుర్కొంటాయి. వాస్తవ విప్లవాత్మక పోరాటాల్లో ఉండే కఠినమైన సత్యాలను స్పృశించకుండా, అంతా ‘డిజిటల్ క్లిక్’ లతో సాధ్యమవుతున్నట్టు చూపడం కథలోని తాత్విక తీవ్రతను కొంత తగ్గించింది.

5: కుటుంబ బాధ్యతలు-
స్త్రీ త్యాగం వర్సెస్ సామాజిక అనిశ్చితి

‘అనన్య’ (రచన: గాజోజి శ్రీనివాస్ – నవతెలంగాణ సోపతి)

లక్ష్మణ్ అనే ఆఫీస్ ఉద్యోగి, కొత్తగా చేరిన అనన్య అనే లీగల్ సెక్షన్ అమ్మాయిని ప్రేమిస్తాడు. కానీ అనన్య తన తండ్రి చనిపోయాడని, ముగ్గురు చెల్లెళ్ల బాధ్యతలు, తనకున్న ఒక రకమైన అనారోగ్య పరిస్థితి వల్ల అతని ప్రేమను తిరస్కరించి, అతనికి వేరే పెళ్లి జరిపించి మౌనంగా తప్పుకుంటుంది. పన్నెండేళ్ల తర్వాత కుంభమేళాలో రాజేష్ ద్వారా ఆమె రాసిన లేఖ లక్ష్మణ్‌కు అందుతుంది. ఆ లేఖలో అనన్య తన అంతరంగాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ.. నీ ప్రేమకు దగ్గరయ్యే ధైర్యాన్ని నా అనారోగ్యం, నా బాధ్యతలు ఇవ్వలేదని, నువ్వు సంతోషంగా ఉండటమే నాకు ముఖ్యమని తెలియజేస్తుంది. “అనన్య నా గతం, భార్య నిఖిల నా వర్తమానం.. ఈ రెండింటి మధ్యే నా జీవితం” అనే సత్యంతో ముగిసే ఈ కథ స్త్రీ త్యాగ నిరతికి, కుటుంబ బాధ్యతలకు ఒక గొప్ప తాత్విక నిదర్శనం.

ఈ కథలో రచయిత కార్యాలయ వాతావరణాన్ని, దైనందిన ఫైళ్ల నిర్వహణను ఎంతో సహజంగా, వాస్తవికంగా చిత్రించారు. అనన్య కనబరిచిన త్యాగశీలత పాఠకుల హృదయాల్లో అపారమైన గౌరవాన్ని రేకెత్తిస్తుంది. ముగింపులో గతాన్ని గతంలోనే వదిలేసి, వర్తమాన జీవిత భాగస్వామి నిఖిల పట్ల లక్ష్మణ్ ప్రదర్శించిన బాధ్యతాయుతమైన నడవడిక తాత్వికంగా అత్యంత పరిణతి చెందిన నిర్ణయం.

ఈ కథలో పాతకాలపు భావవాద, సెంటిమెంటల్ ధోరణి స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. స్త్రీ అనగానే ఒక త్యాగమూర్తిగా, తన అనారోగ్యాన్ని లేదా కష్టాలను ప్రేమికుడికి చెప్పకుండా మౌనంగా బలిపీఠం ఎక్కడమే పరమోన్నత ఆదర్శం అన్నట్లుగా చిత్రించడం పాత మూస పద్ధతికి నిదర్శనం. వ్యక్తిగత సంక్షోభాలను ఒంటరిగా మోయడం కంటే, సమస్యను పరస్పరం పంచుకుని, ఇద్దరూ కలిసి ధైర్యంగా ఎదుర్కొనే ఆధునిక, ప్రజాస్వామ్య సంబంధాల కోణాన్ని రచయిత స్పృశించి ఉంటే… ఈ కథ మరింత అభ్యుదయకరంగా, నేటి తరానికి ఒక ఆదర్శవంతమైన దిక్సూచిగా నిలిచి ఉండేది.

6: వృద్ధాప్యపు నిస్సహాయత-
యాంత్రిక సమాజంలో ఖాళీ అవుతున్న బంధాలు

‘ఖాళీ కుర్చీ’ (రచన: జ్యోతి మువ్వల – ప్రజాశక్తి స్నేహ)

ఆల్జీమర్స్ వ్యాధితో జ్ఞాపకశక్తిని కోల్పోయిన తండ్రి రామ్మూర్తిని, తుంటి ఎముక విరిగి కదలలేని స్థితిలో ఉన్న తల్లి లక్ష్మమ్మను సాకలేక, కొడుకు అనిల్ వారిని వృద్ధాశ్రమానికి పంపడం నేటి యాంత్రిక జీవనంలోని ఒక విషాదకర వాస్తవం. ఆర్థిక ఇబ్బందులు, ఉద్యోగ బాధ్యతలు, పట్టణ జీవనపు తీవ్ర ఒత్తిళ్ల నేపథ్యంలో అనిల్ తీసుకున్న ఈ నిర్ణయం, ఆ వృద్ధ దంపతులను శారీరక క్షేమం కంటే మించిన మానసిక శూన్యంలోకి నెట్టేస్తుంది. తండ్రి మరణానంతరం, కొడుకు తన తల్లిని క్షమించమని వేడుకోగా, ఆమె సంధించిన “నువ్వు నిన్ను నువ్వు క్షమించుకున్నావా?” అన్న ప్రశ్న, అనిల్ అంతరాత్మను నిలదీస్తూ అతని గుండెను పిండేస్తుంది. ఇంట్లోని వరండాలో ఇక ఎప్పటికీ ఎవరూ కూర్చోని ‘ఖాళీ కుర్చీ’, నేటి పెట్టుబడిదారీ సమాజంలో వృద్ధులు ఎదుర్కొంటున్న భయంకరమైన ఒంటరితనాన్ని, మానవీయ విలువలు మృగ్యమైపోతున్న యాంత్రిక సమాజపు సంక్షోభాన్ని నిశితంగా, కఠినంగా చాటి చెబుతుంది.

ఈ కథ చదువుతున్నప్పుడు కళ్లలో కన్నీళ్లు సుడులు తిరగడం సహజం. పెట్టుబడిదారీ ఆర్థిక వలయం మధ్యతరగతి కుటుంబాలను ఎంతటి సంఘర్షణలోకి నెడుతుందో, బంధాలను ఈ యాంత్రిక జీవనం ఎలా కబళిస్తుందో రచయిత్రి అత్యంత సమర్థవంతంగా, ప్రతినిధిగా చిత్రించారు. శిల్పపరంగా ‘ఖాళీ కుర్చీ’ అనే ప్రతీక కథకు నిశ్శబ్దమైనా, తీవ్రమైన భావోద్వేగపూరితమైన పరిణామాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. తల్లి సంధించిన ఆఖరి ప్రశ్న, కథను ఒక ఉన్నతమైన నైతిక, తాత్విక శిఖరంపై నిలబెట్టింది. వృద్ధాప్యపు దైన్యాన్ని, నేటి ఆర్థిక జీవన వైరుధ్యాన్ని ప్రతిబింబించిన ఈ కథలో శిల్పగతమైన లోపాలు లేకపోగా, ఇది ఒక అత్యుత్తమమైన సృజనగా నిలుస్తుంది.

7: మార్కుల వేట-
విద్యావ్యవస్థపై అభ్యుదయ విమర్శ

‘కాదేదీ వేడుకకు అనర్హం’ (రచన: పిఎల్ఎన్ మంగారత్నం – ప్రజాశక్తి స్నేహ)

టెన్త్ క్లాస్ లో అన్ని సబ్జెక్టులలోనూ ఫెయిల్ అయి, ఆత్మహత్య చేసుకోవాలనుకునే జ్ఞానేశ్వర్ అనే పిల్లాడికి, అతని అమ్మానాన్నలు ఇంటిముందు షామియానా వేసి, కేక్ కట్ చేసి పెద్ద వేడుక చేస్తారు! “పరీక్ష పాస్ అయితేనే ఫంక్షన్లు చేసుకోవాలా? ఫెయిల్ అయినవాళ్లు చేసుకోకూడదా? సంతోషం ఎవరికైనా సంతోషమే, మా జ్ఞానం ఇప్పుడు కాకపోతే వచ్చేసారి పాస్ అవుతాడు” అని ధైర్యం చెప్పి సంప్లిమెంటరీ పరీక్ష లకు సిద్ధం చేయడం, మార్కుల వేటలో పిల్లల ప్రాణాలు తీస్తున్న నేటి విద్యావ్యవస్థకు ఒక అద్భుతమైన ప్రత్యామ్నాయ కనువిప్పు. పిల్లలపై మానసిక ఒత్తిడిని తగ్గించి, వారి జీవితాలకు భరోసా ఇవ్వాల్సిన అవసరాన్ని ఈ కథ మార్గదర్శకంగా చాటిచెప్పింది.

ఈ కథ విద్యావ్యవస్థలో నెలకొన్న అమానుషమైన ర్యాంకుల పోరుపై ఒక విలక్షణమైన, వ్యంగ్యాత్మకమైన నిరసనను వ్యక్తం చేస్తుంది. పిల్లల అమూల్యమైన ప్రాణాల కంటే మార్కులు, గ్రేడ్లే పరమార్థం కాదనే సందేశం ప్రతి తల్లిదండ్రుల మనసును లోతుగా తాకుతుంది. శిల్పరీత్యా ఇది ఒక చిన్న మినీ కథ అయినప్పటికీ, వ్యంగ్య ధోరణిలో విద్యావ్యవస్థలోని లోపాలను రచయిత ఎండగట్టిన తీరు బాగుంది.

8: ఉమ్మడి కుటుంబ సంస్కృతి-
తోడికోడళ్ల శ్రమ వైరుధ్యాలు

‘సంధ్య’ (రచన: కనుమ ఎల్లారెడ్డి – వార్త)

ఉమ్మడి కుటుంబ నేపథ్యంలో, చదువుకున్న తోడికోడళ్లయిన సులోచన, విజయల నిర్లక్ష్యాన్ని భరిస్తూ, అత్తగారు కాంతంను స్వంత తల్లిలా సేవిస్తున్న మూడవ కోడలు ‘సంధ్య’ కథాంశాన్ని ఈ కథ కేంద్రంగా చేసుకుంది. తోడికోడళ్లకు ఉద్యోగం రాకపోయినా, కష్టపడి చదువుకున్న సంధ్యకు టీటీసీ (TTC) ఉద్యోగం రావడం, ఆపైన అత్తను కాశీ తీర్థయాత్రకు తీసుకెళ్లి సంస్కారవంతమైన ఆదర్శాలను నిలబెట్టడం కథలోని కీలక ఘట్టాలు.

ఈ కథలో, సంధ్య చూపిన సహనం, సేవాగుణం పాఠకులను ఆకట్టుకుంటాయన్నది వాస్తవం. ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థలో నెలకొన్న అంతర్గత శ్రమ దోపిడీని, చదువుకున్న కోడళ్లు తోడికోడలిని ఏ రకమైన చులకన భావంతో చూస్తారో రచయిత చాలా వాస్తవికంగా చిత్రించారు. కథన శైలి సరళంగా, పాఠకులకు సులభంగా అర్థమయ్యేలా సాగింది. అయితే, తాత్విక కోణంలో చూస్తే ఈ కథ ఒక వెనుకబడిన ధోరణిని పరోక్షంగా సమర్థించినట్లు అనిపిస్తుంది. వంటింట్లో రోజంతా గొడ్డుచాకిరీ చేస్తూ, కాఫీ గ్లాసులు కడగని తోడికోడళ్ల నిర్లక్ష్యాన్ని మౌనంగా భరిస్తూ, నోరెత్తకుండా ఉండటమే ఒక ‘ఆదర్శ కోడలి’ లక్షణమని చిత్రించడం పితృస్వామ్య నైతికతను బలపరచడమే అవుతుంది. సంధ్య సహనానికి ప్రతిరూపంగా మాత్రమే కాకుండా, తన హక్కుల కోసం, ఆ ఇంటి బాధ్యతలను సమానంగా పంచుకోవాలని తిరగబడే ఒక అభ్యుదయకరమైన కోణాన్ని ప్రదర్శించి ఉంటే, ఈ కథ సామాజికంగా మరింత లోతైన అర్థాన్ని సంతరించుకునేది.

9: అభ్యుదయ ఆశయం-
పర్యావరణ బాధ్యత

‘పిల్లలు తెచ్చిన మార్పు’ (రచన: నారంశెట్టి ఉమామహేశ్వరరావు – వార్త)

ఆనందపురం గ్రామంలోని చెత్తకొండ (డంపింగ్ యార్డ్) నుంచి వచ్చే విషపూరిత పొగ వల్ల ‘స్నేహ నిలయం’ అనాథాశ్రమంలోని పిల్లలు ఆస్తమా వంటి తీవ్రమైన శ్వాసకోశ సమస్యలతో ఊపిరి ఆడక కూలబడతారు. ఈ దారుణమైన పరిస్థితిని గమనించిన రాజు, సితార, అర్జున్ అనే పిల్లలు, ఊరి పెద్దల నిర్లక్ష్యాన్ని నిరసిస్తూ తమదైన శైలిలో పోరాటాన్ని మొదలుపెడతారు. వీధి నాటకాల ద్వారా ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించడమే కాకుండా, రసాయన వ్యర్థాలను నిబంధనలకు విరుద్ధంగా తగలబెడుతున్న లారీలను వీడియో తీసి కలెక్టర్ గారికి అందించి, వారిని కఠిన చర్యలకు పురిగొల్పుతారు. చివరకు ఆ చెత్తకొండను తొలగించి, అక్కడ వందలాది మొక్కలు నాటి పచ్చని ఉద్యానవనంగా మార్చడంలో విజయం సాధిస్తారు.

ఈ కథ సమాజపు పర్యావరణ బాధ్యతను గుర్తుచేసే ఒక అభ్యుదయ ఆశయం కలది. సమాజంలో పెరుగుతున్న కాలుష్యం, అధికారుల నిర్లక్ష్యంపై పిల్లలు చేసిన పోరాటం బాగుంది.

10: అనువాద కథ

ఒకే రాగం.. (అనువాదం: కోడీహళ్లి మురళీమోహన్, కన్నడ మూలం: సరితా నవలి, ప్రచురణ: విశాలాంధ్ర)

కోడీహళ్లి మురళీమోహన్ అనువదించిన కన్నడ కథ ‘ఒకే రాగం..’ శ్యామరావు, సుభద్రల యాభై ఏళ్ల సుదీర్ఘ ప్రేమానుబంధాన్ని, వృద్ధాప్యపు ఒంటరితనాన్ని అత్యంత ఆర్ద్రంగా ఆవిష్కరించింది. మంచాన పడ్డ భార్య సుభద్రకు శ్యామరావు ఒక గులాబీ పువ్వు ఇచ్చి ‘ఐ లవ్ యూ’ అని చెప్పే దృశ్యాన్ని వారి మనవరాలు సుమిత్ర తాతయ్య రాసిన డైరీ ద్వారా గ్రహిస్తుంది. ఉమ్మడి కుటుంబం నుంచి ఆధునిక విచ్ఛిన్న కుటుంబ వ్యవస్థ వరకు వారి జీవిత ప్రయాణం, కోడలి అహంకారం వల్ల కొడుకును వేరే కాపురం పెట్టమనడం వంటి సంఘటనలు ఇందులో ఉన్నాయి.

ఈ కథ చదివినప్పుడు జీవిత సహచరుల మధ్య ఉండే పవిత్రమైన బంధం మన హృదయాన్ని తాకుతుంది. శిల్పపరంగా డైరీ పఠనం ద్వారా గత రికార్డులను ఆవిష్కరించడం కథకు చక్కని నిర్మాణ వైవిధ్యతను తెచ్చింది. శృతిలయల మధుర గానమనే భావగీతం నేపథ్యంగా రావడం శిల్ప సౌందర్యాన్ని పెంచింది. కానీ, కథా నడకలో భావవాద తీవ్రత ఎక్కువైంది. కోడలి ప్రవర్తనను కేవలం ‘అహంకారం’ గానే చిత్రించి, ఆధునిక కుటుంబాలలో తలెత్తే జనరేషన్ గ్యాప్ ఆర్థిక, మానసిక ఒత్తిళ్ల మూలాలను లోతుగా విశ్లేషించలేదు. సమస్యను కేవలం కొడుకును వేరే కాపురం పెట్టమనడం ద్వారా పరిష్కరించినట్లు చూపడం ఒక పలాయనవాద ముగింపుగా అనిపిస్తుంది తప్ప, ఉమ్మడి కుటుంబాల సంక్షోభానికి సరైన సామాజిక సమాధానం కాలేకపోయింది.

11: వృద్ధాప్యపు ఏకాంతం-
అపరిచితుల మధ్య మానవీయ వారధి

‘పిలవని అతిథి’ (రచన: మల్లాది వెంకటకృష్ణమూర్తి – సాక్షి ఫన్డే)

మల్లాది వారి విలక్షణ శైలిలో సాగిన ఈ కథలో, 82 ఏళ్ల సిద్ధిధాత్రి అనే ఒంటరి వృద్ధురాలి ఇంట్లో ఆమెకు తెలియకుండా అర్ధరాత్రి ఒక చిరుద్యోగి ప్రవేశించి, ఆమె వస్తువులను సర్దుతూ, కాఫీ తాగుతూ, చివరకు ఒక లేఖ ద్వారా క్షమాపణ కోరడం వంటి అంశాలు పాఠకులను ఆకట్టుకుంటాయి. ఆ వృద్ధురాలు అతన్ని అంగీకరిస్తూ “ఈల మాత్రం వేయకు” అని చెప్పడం, ఒంటరి వృద్ధుల జీవితాలలోని నిశ్శబ్దాన్ని, ఆశ్రయం కోరే సగటు సామాన్యుడి దైన్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. మానవ సంబంధాలలోని సంక్లిష్టతను హాస్యం, సస్పెన్స్‌ల కలయికతో చిత్రించినప్పటికీ, వృద్ధాప్యంలో మనుషులకు తోడు ఎంత అవసరమో ఈ కథ అంతర్లీనంగా ఒక బలమైన తాత్విక సందేశాన్ని ఇస్తుంది.

శిల్ప వైవిధ్యం మరియు విమర్శనాత్మక పరిశీలన: ఈ కథ చదివినప్పుడు మల్లాది వారి మార్కు సస్పెన్స్, హాస్యం ఎంతో రక్తి కట్టించాయని చెప్పక తప్పదు. వృద్ధాప్యంలో పిల్లలంతా దూరమై ఒంటరిగా మిగిలిన ఆ వృద్ధురాలి మానసిక స్థితిని, ఆల్జీమర్స్ భయాన్ని రచయిత ఎంతో సూక్ష్మంగా చిత్రించారు. శిల్పపరంగా ఇల్లు ఒక పాత్రగా మారడం, ఉత్తరం ద్వారా దొంగ తన పరిస్థితిని వివరించడం వంటి అంశాలు కథకు మంచి నిర్మాణ వైవిధ్యాన్ని తెచ్చాయి. ఇది ఒక చక్కటి వినోదాత్మక సామాజిక కథగా నిలుస్తుంది. అయితే, వాస్తవ సామాజిక కోణంలో చూసినప్పుడు, ఒక గుర్తుతెలియని వ్యక్తికి తన ఇంట్లో ఆశ్రయం ఇవ్వడం అనేది వృద్ధురాలి భద్రతకు సంబంధించి కొంత కాల్పనికమైన, ఆదర్శవంతమైన ముగింపుగా అనిపిస్తుంది. వాస్తవికతకు, కల్పనకు మధ్య ఉన్న ఈ సన్నని గీతను మల్లాది తనదైన సస్పెన్స్ కథనంతో అధిగమించారు.

సమగ్రంగా విశ్లేషించాల్సి వస్తే, 28 జూన్ 2026 నాటి ఈ ‘కథానిధి’ సంకలనంలోని కథలు తెలుగు కథా సాహిత్యం యొక్క పరిణతికి, అభ్యుదయ సామాజిక దృక్పథానికి సజీవ సాక్ష్యాలుగా నిలుస్తాయి. కొన్ని కథల్లో శిల్పపరమైన లోపాలు, ముగింపుల్లో కొంత తొందరపాటు వంటివి కనిపించినప్పటికీ, వర్గ అసమానతలు రగులుతున్న, మానవ సంబంధాలు విచ్ఛిన్నమవుతున్న ఈ వర్తమాన సంక్షోభ సమయంలో, మానవత్వాన్ని, కారుణ్యాన్ని నిలబెట్టే కథల ఆవశ్యకతను ఈ సంకలనం ఎలుగెత్తి చాటింది. తెలుగు కథా సాహిత్యం తన సజీవత్వాన్ని కాపాడుకుంటూ, సమాజానికి ఒక దిక్సూచిగా నిలుస్తూనే ఉందనడానికి ఈ వారం వెలువడిన కథలే ప్రత్యక్ష నిదర్శనం.